عزيز الله بيات
246
تاريخ تطبيقى ايران با كشورهاى جهان ( فارسى )
ابو القاسم محمود ابن سبكتكين ( 387 - 421 ه . ق . ) ( 907 - 1030 م . ) بعد از درگذشت سبكتكين پسر بزرگش اسماعيل به جاى او نشست ، ليكن برادرش محمود كه هنگام مرگ پدرش در نيشابور سرگرم اداره امور خراسان بود ، زير بار نرفت و با سپاهى روى به غزنين نهاد و در نزديكى آن شهر اسماعيل را شكست داد و تمام متصرفات غزنويان را تحت تصرف خود درآورد . محمود در سال 389 هجرى رسما از طرف القادر خليفه عباسى به يمين الدوله و امين المله ملقب شد . در سال 393 هجرى خلف ابن احمد صفارى امير سيستان را شكست داد و قهستان را ضميمه متصرفات خويش ساخت . بعد از انقراض سامانيان ، ماوراء النهر به تصرف خانيان درآمد و در اينزمان محمود ، دختر نصر را به زنى گرفت و رودخانه جيحون مرز بين قلمرو آنها قرار گرفت ، اما اين مصالحه چندان دوامى نداشت ، زيرا در سال 396 هجرى نصر خان عازم فتح خراسان شد و جنگ سختى بين طرفين در دشت كتر اتفاق افتاد كه به شكست خانيان منجر شد . اين جنگ يكى از مهمترين رويدادهاى تاريخ غزنويان است ، زيرا از اين تاريخ به بعد تا دوران سلاجقه تجاوز خانيان از جانب خراسان از بين رفت . محمود در سال 408 هجرى خوارزم را كه در تصرف مامونيان بود ، به قلمرو خود منضم كرد . در فاصله سالهاى 392 - 416 هجرى ، 12 بار به هندوستان لشكر كشيد . مهمترين آنها فتح بتخانه سومنات است كه در سال 416 هجرى اتفاق افتاد . در سال 420 هجرى رى و اصفهان را از مجد الدوله ديلمى گرفت و به دوران زمامدارى اين شعبه از آل بويه پايان داد . در ابتدا وزارت محمود را ابو العباس اسفراينى به عهده داشت . وى تا سال 401 هجرى در اين سمت باقى بود . پس از عزل او ، محمود وزارت خود را به احمد ابن حسن ميمندى سپرد . اما در سال 415 هجرى وى را عزل و ابو على حسن ابن محمد ابن ميكال معروف به حسنك را به جاى او منصوب گردانيد . محمود كه در اثر مسافرتهاى زياد ، خسته و ناتوان شده بود ، به مرض سل دچار شد و بر اثر همين مرض در سال 421 هجرى درگذشت .